Stjórnarskrármálið

Endurnýjun stjórnarskrárinnar er löngu orðin tímabær, það er allavega eitt sem Píratar geta sameinast um. Það hefur ekki farið framhjá neinum að fyrir liggja tillögur nefndar um breytingar á tilteknum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Sem er í sjálfu sér undur og stórmerki. Hins vegar liggur fyrir ný stjórnarskrá sem aðrir aðilar vilja að verði samþykkt í heild sinni. Sem er einnig stórmerkilegt.

Umræðan er farin að snúast um að annað hvort samþykkjum við það sem nefndin leggur til eða höfnum því algerlega og krefjumst því að ný stjórnarskrá verði tekin í gagnið. Ég skil bæði sjónarmið ágætlega. Það fyrra snýr að því að sýna fram á samstarfsvilja og von um að verkefnið muni halda áfram á næstu árum. Seinna sjónarmiðið er meira prinsippmál enda hefur mikil vinna verið lögð í nýju stjórnarskránna.

Mikil áhersla hefur verið lögð á það að taka nýtt auðlindaákvæði óbreytt upp. Það er skiljanlegt, enda er orðið frekar þreytandi að fyrirtæki séu að græða meira á sameiginlegum auðlindum okkar en ekki þjóðin. Stjórnarskráin stendur þó ekki sjálfstæð heldur hefur hún alltaf verið túlkuð af dómstólum. Þannig hafa til dæmis gengið dómar sem staðfesta að núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi er í samræmi við stjórnarskrá og eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar hefur verið túlkað eigendum fiskveiðifyrirtækja í hag.

Því langar mig að velta einu upp. Er eitthvað sem kemur í veg fyrir það að ný stjórnarskrá verði túlkuð þessum sömu hagsmunaaðilum í hag? Eru komnir upp þeir varnaglar í íslenska stjórnskipan sem myndu tryggja það að stjórnarskráin myndi vera túlkuð íslenskum almenningi í hag?

Það væri allavega frekar pirrandi að fá nýja stjórnarskrá í gagnið en ekkert kerfi í kringum hana sem tryggir almannahagsmuni.

Forseti vor

Þau stórtíðindi bárust á nýársdag að forseti vor mun ekki gefa kost á sér í næstu forsetakosningum. Það er í rauninni mjög merkilegt að forsetinn geti bara ákveðið sjálfur hversu lengi hann ætlar sér að sitja í forsetastól. 20 ár eru alveg frekar langur tími. Einnig er það áhugavert að hann hefur sjálfur skapað sér ímynd sem ómissandi leiðtogi þjóðarinnar. Engin lög eru til um embættið og það vald sem honum er gefið í stjórnarskránni eru leifar frá því þegar Ísland var undir danskri konungsstjórn. Þó að það virðist sem forsetinn hafi mikil völd samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar, þá er framkvæmdarvaldið í raun tekið strax af honum í 13. greininni.

Ólafur Ragnar skapaði sér sérstöðu meðal þeirra sem setið hafa á forsetastól með því að beita hinu svo kallaða synjunarvaldi forseta, sem fjallað er um í 26. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir síðustu kosningar var það mikið baráttumál fyrir tiltekna hópa að fá Ólaf aftur í forsetastólinn því að vonin var að hann myndi synja tilteknu lagafrumvarpi um veiðigjöld. Með því var framboð Ólafs gert pólitískt en aftur á móti var framboð Þóru Arnórsdóttur það ekki.

Það er svo sem ekkert óeðlilegt að forsetaembætti séu pólitísk. Okkur nægir að líta til Bandaríkjanna og Frakklands, þar sem forsetar hafa tiltekin völd og eru einhvers konar jafnvægi á móti þinginu. En ef við lítum til Danmerkur, þaðan sem stjórnskipan okkar er komin, þá er þar enginn forseti heldur ópólitísk konungsfjölskylda sem skiptir sér ekki að því sem er að gerast á þinginu en er hins vegar með margra áratuga þjálfun í að taka á móti öðrum þjóðhöfðingjum.

Það er endalaust hægt að rökræða um hver staða forseta átti að verða þegar Ísland varð lýðveldi en þó er ljóst að það stóð alltaf til að afmarka hlutverk forseta betur. Þó svo að það megi agnúast út í Ólaf fyrir að hafa verið alltof lengi á Bessastöðum þá er á sama tíma aðdáunarvert hvernig hann hefur nýtt sér gloppur í stjórnarskránni.

Það sem við getum lært af þessari löngu valdatíð er að það þarf að skilgreina völd forseta betur. Hvort sem ákveðið verður að embættið eigi að vera pólitísk eða einfaldlega að forsetinn eigi að sinna veisluhöldum fyrir þjóðhöfðingja þá er mjög mikilvægt að það sé afmarkað nægilega vel. Við vitum ekkert hvað næsta forseta gæti dottið í hug að gera.